Terugblik op de Guido Academie 2026

Zaterdag 18 april vond de vijfde Guido Academie plaats, over het thema ‘Vrede in de samenleving’. We delen graag deze terugblik.

Polarisatie in een dorp

Als eerste hield ds. M. Schuurman uit Oldebroek zijn lezing over het thema ‘Polarisatie in een dorp’. Hij ging onder andere in op de kloof die mensen in de regio ondervinden met de Randstad en ‘Den Haag’. Wat zijn hier de oorzaken van, en kan er iets aan gedaan worden?

Hij wees erop dat het in tijden van polarisatie belangrijk is om goed te luisteren naar de verhalen die mensen over zichzelf en hun leven vertellen. Hoe beleven zij de werkelijkheid? Er is een diversiteit aan zulke verhalen. Dat is ook een van de redenen voor polarisatie: verschillende verhalen botsen met elkaar. Mensen geven uiteenlopende antwoorden op vragen als: Wat voor dorp, wat voor gemeenschap, wat voor land willen we zijn?

‘Verkiezingen draaien om verhalen’

Schuurman merkte op dat politieke verkiezingen niet meer draaien om de inhoudelijke standpunten van partijen, maar om de verhalen die ze vertellen. En om de symbolen en beelden die ze daarbij gebruiken. Spreken die de mensen aan? Horen kiezers een overtuigend verhaal waar ze deel van uit willen maken? Dat is bepalend geworden voor de stemkeuze van velen. Daarnaast worden lokale thema’s steeds belangrijker voor kiezers. Mensen die normaalgesproken op landelijke partijen stemmen, kunnen daardoor bij gemeenteraadsverkiezingen overstappen op lokale partijen.

Discussies die leiden tot polarisatie

Discussies die de laatste jaren polarisatie opriepen, waren er rond Zwarte Piet, Lelystad Airport, corona, de regenboogvlag, de wolf en het azc. Hierbij geldt dat je, wanneer je iets wilt veranderen, niet moet beginnen met de ander te beschuldigen. Het werkt bijvoorbeeld niet om de aanhangers van Zwarte Piet van racisme te betichten.

De ‘afstand’ tussen de Randstad en de regio ontstaat vooral als in de regio het idee ontstaat dat in Den Haag ‘zonder ons over ons’ wordt beslist. En als dan ook nog eens lokale gewoontes, bijvoorbeeld het Paasvuur, bekritiseerd worden door mensen ‘van buiten’, zorgt dat voor het gevoel dat de eigen manier van leven bedreigd wordt. Het is daarom van belang oog te hebben voor de verschillende sociale milieus waarin mensen leven. Die betekenen ook iets voor hoe je communiceert, en wat mensen belangrijk vinden.

Schaalvergroting overheid problematisch

Naast het gevoel dat de eigen identiteit bedreigd wordt ‘van buiten’ is de schaalvergroting van de overheid slecht voor de gemeenschap en het vertrouwen van burgers in de overheid. Gemeentefusies zijn funest voor het gevoel dat je als burger ergens bij hoort. Je herkent je niet meer in het grotere geheel waar jouw gemeenschap in op gaat. Tekenend is dat je in grotere gemeenten vaak geen plek van ontmoeting voor iedereen kunt vinden.

Polarisatie en verdeeldheid lijken nu ten koste te gaan van de gemeenschap en de relatie met mensen. Dat is anders dan vroeger. Toen leidden discussies niet tot zo’n hevige verdeeldheid dat er blijvende verwijdering tussen mensen ontstond. Nu kunnen relaties beschadigd raken of zelfs verbroken worden.

Verlieservaringen

Een complicerende factor is dat er tegenwoordig meer eenzaamheid is, vooral onder ouderen. Hier komt de ervaring van het verlies van zekerheden, tradities en gewoonten nog bij. De Duitse socioloog Andreas Reckwitz stelt in een recent boek dat de ervaring van verlies sterk verbonden is aan de moderniteit, en in onze tijd steeds duidelijker en vaker naar voren komt. Dit maakt mensen onzeker, en soms wantrouwend ten opzichte van maatschappelijke ontwikkelingen.

Schuurman schetste ook wat de kerk hieraan kan doen. Zo wees hij op het werk van Andries Baart, die benadrukte dat de kerk aanwezig en zichtbaar moet zijn in de maatschappij. Het Evangelie moet lokaal in praktijk worden gebracht. Een toegankelijke kerk op loopafstand van de woningen heeft een positief effect op de lokale gemeenschap.

Op basis van het werk van de Amerikaanse theoloog Matthew Kim noemde hij een aantal taken in een gepolariseerde tijd voor predikanten en christenen in het algemeen: de taal, cultuur en levensstijl begrijpen, zonden en afgoden durven benoemen en streven naar eenheid en verzoening. Om hiertoe in staat te zijn is christelijke karaktervorming nodig. Schuurman ziet dit als onderdeel van de levensheiliging en navolging. Handvatten hiervoor kunnen we onder andere vinden in Romeinen 12-16, de eerste brief van Petrus en Jeremia 29. Ook in ballingschap moesten de Israëlieten zoeken naar de vrede voor de stad.

Een antirevolutionaire kijk op Rusland en het Westen

Als tweede onderdeel van het ochtendprogramma hield dr. J. Bijl zijn lezing, onder de titel: ‘Het miskende narratief. Opwaardering van de antirevolutionaire kijk op Rusland en het Westen’.

In zijn lezing schetste Bijl een andere visie op het conflict tussen Rusland en Oekraïne (en daarachter de Westerse mogendheden) dan de visie die dominant is in Europa. Als uitgangspunt nam hij de duiding van Groen van Prinsterer van de Krimoorlog 1853-1855. Hoe moest het Europa van toen omgaan met Rusland? Als lessen hieruit haalde Bijl dat we oog moeten hebben voor de complexiteit en de eigen historische ontwikkeling van Rusland. In de tijd van Groen kon Rusland in zekere zin een antirevolutionaire bondgenoot zijn. Tegelijkertijd had Rusland zelf te strijden tegen een overmatig Aziatisch element van despotisme.

Groen concludeerde dat het belangrijk was om geen haat te zaaien tussen Rusland en Europa. De politiek-ideologische strijd gaat immers niet tussen Rusland en het Westen, maar tussen de christelijk-historische beginselen en de Revolutie.

Dostojevski en Europa

Bijl besprak in zijn lezing ook de visie van de Russische schrijver Fjodor Dostojevski (1821-1881). Hij was een Europeesgezinde Russofiel. Dit betekent dat hij sympathie had voor Europa, maar tegelijkertijd Rusland wilde beschermen tegen Europese liberale ideeën. Hij vond dat die een kwalijke uitwerking hadden. Daarnaast zag hij voor Rusland de taak om Christus te verkondigen aan het steeds atheïstischer wordende Europa.

De aandacht voor Dostojevski in Rusland maakt ook een herleving van het christelijk gedachtegoed mogelijk. Alleen door de slechte verhouding met het Westen wordt dit minder geestelijk ingevuld. De ontwikkeling naar een christelijke rechtsstaat kwam onder druk te staan. Rusland lijkt nu meer op een politiestaat dan een rechtsstaat.

‘De strijd gaat tussen de christelijk-historische beginselen en de Revolutie’

Het conflict tussen Rusland en het Westen gaat ook over de vraag of er in Europa alleen plaats moet zijn voor de liberale democratie, al dan niet gesteund door de VS. Vanuit dit streven breidde de NAVO steeds verder uit naar het Oosten, ondanks de mondelinge toezegging aan Rusland dat dit niet zou gebeuren. Er werd geen rekening gehouden met Rusland, dat de expansie van Westerse liberale ideeën en invloed in de voormalige Oostbloklanden als een bedreiging zag. Volgens Bijl had de Oekraïneoorlog voorkomen kunnen worden als er niet zo sterk gefocust was op de verbreiding van de democratie en liberale vrijheidsidealen in Oost-Europa. Zo steunde in 2014 de EU de oppositie in Oekraïne, die de Russischgezinde president Janoekovytsj verjoeg. In de jaren daarna probeerden de EU en de VS Oekraïne tot een vooruitgeschoven post tegen Rusland te maken. Ook het Westen deed daarbij dus aan machtspolitiek en het vergroten van de eigen invloedssfeer.

Ruslands ‘derde weg’

Volgens Bijl gaat de huidige strijd niet tussen kapitalisme en communisme. Beide ideologieën scheppen geen werkelijk menswaardige maatschappij. Er is dus een derde weg nodig. Hiervoor baseert hij zich o.a. op basis van het werk van Alexandr Solzjenitsyn (1918-2008). Die stelde dat zowel kapitalisme als communisme geen aandacht hebben voor het belang van geestelijk leven. Daar is de Orthodoxe Kerk voor nodig. Ook Dostojevski hechtte hier groot belang aan.

Volgens Bijl herleeft in deze Derde Weg het antirevolutionaire gedachtegoed van Dostojevski. In Rusland is een toename van de interesse in het christendom: het aantal parochies stijgt fors. Tegelijkertijd is aansluiting bij de Orthodoxe Kerk voor velen meer een kwestie van identiteit dan van persoonlijke religieuze overtuiging. Tegelijkertijd blijven velen in het Westen hopen of streven dat Rusland ook een liberaal land wordt. Het is echter belangrijk om Rusland zijn eigen identiteit te laten vormen, en zelf in het reine te laten komen met het eigen verleden.

Dit alles betekent niet dat de annexatie van de Krim in 2014 wettig was, en de inval in Oekraïne in 2022 geen schending van het internationaal recht. Tegelijkertijd is het conflict wel veel complexer dan in het Westen vaak voorgesteld wordt.

Polarisatie rond Israël en de Palestijnen

In de middag hield Geert de Korte MA, werkzaam voor het Centrum voor Israëlstudies een inleiding, waarna hij in gesprek ging met SGP-Europarlementariër Bert-Jan Ruissen. Dit programmaonderdeel stond in het teken van polarisatie rond Israël en de Palestijnen.

De Korte ging aan de hand van gepubliceerde teksten na hoe de SGP in verschillende verkiezingsprogramma’s sinds 1948 denkt over de staat Israël. Vooral sinds 1977 heeft de SGP aandacht voor Israël, alhoewel het bestaan van Israël als onafhankelijke staat daarvoor al positief beoordeeld werd. Een rode draad door de verkiezingsprogramma’s heen is de erkenning van het recht op soevereiniteit binnen veilige en erkende grenzen. Israël heeft onze steun nodig, omdat het al sinds zijn ontstaan bedreigd wordt, onder andere door omliggende landen. Nergens ter wereld zijn Joden echt veilig, en Israël verdient steun in het streven om een veilig thuisland voor Joden te zijn.

‘SGP, geef handen en voeten aan het steunprogramma voor Palestijnse christenen’

Tegelijkertijd mag dit niet tot onevenredig nadeel voor de Palestijnen leiden. Hierbij had De Korte een aantal vragen voor de SGP. Zo riep hij op om (meer) oog te hebben voor Palestijnse christenen. Ook scherpere kritiek op Israël zou in sommige gevallen gerechtvaardigd zijn. Zo wees hij op de casus van het dorpje Taybeh, het enige volledig christelijke dorp op de Westelijke Jordaanoever. De inwoners daar hebben regelmatig last van aanvallen van kolonisten. Er worden bijvoorbeeld auto’s in brand gestoken en bedreigende graffititeksten op muren gespoten. Het is relatief kleine groep radicale joden die dit soort acties uitvoeren. De Israëlische overheid doet er echter niet zoveel tegen. Recent heeft wel president Herzog zijn zorgen uitgesproken over het feit dat steeds meer christenen vertrekken uit Israël.

De Korte riep de SGP op om handen en voeten te geven aan het steunprogramma voor Palestijnse christenen dat in het verkiezingsprogramma van 2023 wordt voorgesteld. Ook Palestijnen moeten veilig kunnen leven in Israël.

Visie Bert-Jan Ruissen op Israël en de Palestijnen

Na zijn inleiding was er een reactie van Bert-Jan Ruissen over de SGP-visie op Israël en de Palestijnen. Hij stelde dat er ook kritiek op Israël mogelijk is. Wel is het belangrijk voorzichtig te zijn met het overnemen van conclusies uit de media. Het conflict in het Midden-Oosten is immers ook een media-conflict, en vaak blijkt dat aanvankelijke nieuwsberichten onjuiste of vertekende informatie geven. Daarnaast zien we in Nederland een schrikbarende toename van het antisemitisme, waarbij de joodse gemeenschap in Nederland onterecht volledig verantwoordelijk wordt gesteld voor alles wat er in het Midden-Oosten niet goed gaat.

Na iedere lezing was er ruimte voor vragen en gingen de deelnemers met de inleiders in gesprek. Ook was er interesse in de boekentafel. We kijken terug op een mooie en inhoudelijke dag!

Suggesties? 

We zijn benieuwd naar uw ideeën voor het onderwerp van de volgende Guido Academie en andere verdiepende activiteiten van het WI. Hieronder kunt u uw suggesties achterlaten. Alvast bedankt!